Bir kitabın sayfasında üç paragrafı bitirmeden telefonumuza uzanıyoruz. Bir sohbetin ortasında, karşımızdaki konuşurken zihnimiz çoktan başka bir yere savrulmuş oluyor. Bir filmi tek seferde izlemek neredeyse imkânsız hale geldi; elimiz parmaklarımızın ucundaki ekrana gidip geliyor. Peki bu dağınıklık nereden geliyor? Dikkatimiz gerçekten "bozuldu" mu, yoksa ona sahip olmak için verdiğimiz mücadeleyi mi kaybediyoruz?
Önce şunu kabul edelim: Dikkatimizin çabuk dağılması bir karakter kusuru değil, büyük ölçüde tasarlanmış bir sonuç. Bugün dikkat, satın alınan, ölçülen ve paraya çevrilen bir meta haline geldi. Ekranlarımızın ardında çalışan sistemler, bizim bir sonraki kareye, bir sonraki bildirime, bir sonraki kısa videoya bakmamızı sağlamak üzere kurulmuş durumda. Sonsuz kaydırma, otomatik oynatma, bildirim sesleri... Hepsi aynı amaca hizmet ediyor: Bir saniye bile olsa ilgimizi canlı tutmak. Yani aslında dikkatimizi kaybetmiyoruz; dikkatimiz bizden alınıyor.
Buna bir de beynimizin doğal işleyişini eklemek gerekiyor. İnsan zihni hiçbir zaman tek bir şeye uzun süre kilitlenmek üzere tasarlanmadı. Atalarımız için çevredeki değişikliklere hızlı tepki vermek, yani dikkati sürekli taramak hayatta kalma meselesiydi. Bugün bu eski mekanizma, saniyede onlarca uyaranın üzerine geldiği bir ortamda çalışıyor. Zihin her yeni uyarana "bir bakayım" diyor; çünkü ona göre bu bir fırsat ya da tehdit olabilir. Sorun, uyaranların artık bitmemesi. Bir diğer önemli etken de sürekli erteleme alışkanlığımız. Zor bir işe başlamak yerine "önce şuna bir bakayım" dediğimiz her an, beynimize kolay ödülü zor ödüle tercih etmeyi öğretiyoruz. Sosyal medyada geçirilen on dakika, saatler süren bir işe kıyasla çok daha hızlı tatmin sağlıyor. Bu döngü tekrarlandıkça dikkat kaslarımız zayıflıyor; uzun süre odaklanmak giderek daha fazla çaba gerektiriyor. Bir nevi dikkat tembelliği geliştiriyoruz.
Peki bu tabloda hiç mi umut yok? Elbette var. Dikkat, tamamen yok olmuş bir yetenek değil; sadece kullanılmayı bekleyen bir kas gibi. Onu geri kazanmak için radikal kararlar almaya gerek yok. Küçük ama tutarlı adımlar işe yarıyor: Günde belirli bir süre telefonu başka bir odada bırakmak, tek bir işe odaklanarak çalışmak, sabah ilk iş olarak ekrana bakmamak, yürüyüşe çıkarken kulaklığı takmamak... Bunlar kulağa basit geliyor; ama dikkat tam da bu küçük boşluklarda yeniden nefes alıyor.
Asıl mesele şu: Dikkatimizi geri istemek, aynı zamanda neye dikkat etmek istediğimize karar vermek demek. Çünkü dikkat, hayatımızı nereye harcadığımızın en somut göstergesi. Bir gün boyunca nelere dikkat ettiğimize bakarsak, aslında kim olduğumuzu ve neye değer verdiğimizi de görmüş oluruz. Belki de soru "Dikkatimi neden kaybediyorum?" değil, "Dikkatimi neye vermek istiyorum?" olmalı. Cevap değiştiğinde, geri kalan her şey de değişmeye başlıyor.
Peki sen bugün dikkatini neye verdin?
H.Ü - HÜLYA ÜSTÜNER