Masonluk, Farmasonluk olarak da bilinir, dünyanın en yaygın gizli derneği olan serbest ve kabul edilmiş Masonlar topluluğunun öğreti ve uygulamalarina verilen addır.
Britanya İmparatorluğu'nun genişlemesine paralel olarak yayılan masonluk bugün de Britanya adaları ile İmparatorluğa bağlı öteki ülkelerde yaygın durumdadır.
Mason örgütlenmesi din, dil, ırk ve milliyet farkı bulunmaksızın bir araya gelen bu kişilerin birbirine her türlü maddi ve manevi desteği sağlamaları şeklinde çalışır. Herkes mason olamaz ama hali vakti biraz kiyerinde olan kimse mason olduktan sonra para ve güç sahibi olmanın önünde hiçbir engel kalmamıştır.
Türkiye'de masonluk, İngiltere'de sistemli bir yapıya oturduğu tarihlerde, 18. Yüzyıl başlarında ortaya çıktı. Birçok kaynağa göre ilk Osmanlı masonu. 1755'te kısa bir süre sadrazamlık yapan Yirmisekiz Mehmet Çelebizade Said Çelebi'ydi, 1720 de elçi olarak Fransa'ya giden Said Çelebi orada edindiği izlenimlerle, bir yıl sonra İstanbul'daki Fransız mason kocasına girdi. İbrahim Müteferrika da locanın bir başka üyesiydi.
Çoğunluğu Osmanlı tebası olan ilk mason locaları 2. Meşrutiyet (1908) yılında kuruldu. 09 Ağustos 1909 faaliyete başlayan ilk Türk locasında büyük üstatlığa, İttihat ve Terakki Cemiyetinin önde gelen yöneticilerinden 1. Dünya Savaşı (1914-1918) yıllarının sadrazamı Talat Paşa seçildi.
Bu loca, kısa süre önce kurulan, Mısırlı prens Aziz Hasan Paşa yönetimindeki Türkiye Yüksek Şurasına'na bağlı olarak çalıştı. Sonradan, Enver Paşa dışındaki hemen bütün İttihat Terakki yöneticilerinin bu locaya üye oldukları bilinmektedir. Böylece masonluk başta İstanbul olmak üzere Manastır Selanik, Halep, Şam, İzmir, Adana, Antep ve Mersin gibi merkezlerde yayılma imkanı buldu.
Masonun o yıllarda siyasetle uğraşmaması kuralına karşın gerek ikinci Meşrutiyet döneminde ve birinci dünya savaşı yıllarında gerek mütareke (30 Ekim 1918) sonrasında Türkiyeli masonlar siyasetle yoğun bir biçimde ilgilendiler, mason örgütleri ayrı bir siyasal çevre oluşturdu.
1. Dünya savaşından sonra İttihat ve Terakki yöneticileri Türkiye'yi terk edince büyük üstatlık Hürriyet ve İtilaf fırkasının önde gelenlerinden Rıza Tevfik'e (Bölükbaşı) geçti. O da gücünü kullanarak örgütteki bütün İttihatçıları uzaklaştırdı. Aynı dönemde başka bir kural daha bozularak 1. Dünya savaşı şeyhülislamlarından Musa Kasım Efendi'nin mason olduğu açığa vuruldu.
Mason örgütlenmesinin geliştiği birçok eyalet ve vilayetin Osmanlı denetimi dışında kalması yada işgal altında olmas nedeniyle mütareke ve kurtuluş savaşı (1919-1922) yıllarında masonların çalışmaları İstanbul'la sınırlı kaldı.
Türk Mason Cemiyeti, Mustafa Kemal'in yakın çevresinde yer alan Dr Mim Kemal Bey'in (Öke) büyük üstat olduğu dönemde ve M.Kemalin emri üzerine çalışmalarına son verdi.
14 Ekim 1935'te kapatılarak mal varliğını halk evlerine devretti. Kapatma emrini ileten İçişleri bakanı Şükrü Kaya da o dönemde aynı örgütleme içindeydi. Çalışmalarını gizlilikle sürdüren Türkiye Büyük Şurası varlığını koruduysada etkinliğini uzun süre kaybetti.
Türkiye'de mason örgütlenmesi yasal olarak kurulan Türkiye Mason derneğinin (5 şubat 1948) çalışmalarıyla yeniden canlandı.
Örgüt İstanbul'daki merkezinin yanı sıra kısa sürede İzmir ve Ankara'da da örgütlendi. 10 yıl içinde üç büyük kentte 28 loca oluşturuldu. Bunlardan üçü çalışma ve örgütlenme dili olarak Fransızca yı benimsedi, bugün Türkiye'de aralarında çeşitli anlaşmazlıklar bulunan dört mason örgüt. Türkiye Mason Derneği, Türk Yükseltme Cemiyeti, Türkiye Kültür ve Fikir Derneği ile Türkiye Büyük Mason Mahfili Derneği çalışmaktadır.
Bugün için Türkiye'de İçişleri Bakanlığı'na kayıtlı ve yasal olarak faaliyet gösteren toplam üç ana büyük mason teşkilatı (büyük locası) bulunmaktadır. Alt dereceler ve yönetim yapıları (dernekler) dahil edildiğinde yasal statüde yaklaşık altı bağımsız mason derneği yer alır.
Türkiye'de toplam mason sayısının da 24 bin olduğu söylenmektedir.
Örgutlenme şemasındaki yeri tam olarak belirtilmesede masonluk yasal çerçevede ise Lions ve Rotary kulüpler vasıtasıyla ortaya çıkmaktadır.
Türkiye'nin yakın tarihinde mason olduğu öne sürülen ünlü siyaset adamlarından bazıları şunlardır. Süleyman Demirel, Mesut Yılmaz, Hikmet Çetin, Bülent Ecevit, Özer Çiller.
Masonluk hakkında detaylı bilgi almak isteyenler Diyanet İslam Ansiklopedisi’nin Masonluk maddesine bakabilirler.
Yücel Kemandi